آيا اجمال مخصص به عام هم سرايت مي‌كند يا نه؟

گاهي مخصص از تمام جهات مجمل است، مانند: اكرم العلماء اّلا بعضهم ( همه دانشمندان را احترام كنيد مگر بعضي از آنها را ) در اين صورت اجمال مخصص به عام هم سرايت مي‌كند؛ يعني عام هم مجمل مي‌شود و نمي‌توان به آن استناد كرد. ولي گاهي مخصص فقط از بعضي جهات مجمل است كه در بعضي از آنها اجمال مخصص به عام هم سرايت مي‌كند و در بعضي سرايت نمي‌كند. براي روشن شدن مطلب، درباره هر كدام به تفكيك بحث مي‌كنيم.

 

الف) اجمال مخصص از حيث مفهوم

ادامه مطلب

محمد مصدق (قاضي محاكم نظامي تهران و مدير كل آموزش سازمان قضايي ن.م)

اقسام وجوب

وجوب از جهات گوناگون تقسيم شده و اقسامي پيدا كرده است از اين قرار:
1- از جهت تعلق تكليف، تقسيم مي‌شود به واجب اصلي و تبعي.
2- از جهت مكلف يا موضوع، تقسيم مي‌شود به واجب عيني و كفايي.
3- از جهت مكلف به يا متعلق، تقسيم مي‌شود به واجب تعييني و تخييري.
4- از جهت كيفيت مطلوب بودن مكلف به، تقسيم مي‌شود به واجب نفسي وغيري.
5- از جهت زمان انجام تكليف، تقسيم مي‌شود به واجب موسّع و مضيّق.
6- از جهت شرط انجام تكليف، تقسيم مي‌شود به واجب تعبدي و توصّلي.
7- از جهت مقدمات تكليف، تقسيم مي‌شود به واجب مطلق و مشروط.
8- از جهت كيفيت طلب، تقسيم مي‌شود به واجب معلق و منجز.
اكنون مي‌پردازيم به بيان بعضي از اين اقسام كه ممكن است در حقوق مورد استفاده قرار گيرد. (1)

واجب كفايي و عيني


ادامه مطلب

در خصوص تخصيص همه اقسام مفاهيم بحث مي‌كنيم.

الف ) مفهوم موافق به طريق اولويت يا به طريق مساوات:

همة اصوليين معتقدند مفهوم موافق خواه به طريق اولويت باشد يا مساوات، در صورت تعارض با عام، آن را تخصيص مي‌زند؛ (2) مثلاً هرگاه بگويند: « هيچ فاسقي را احترام نكن مگر اينكه خدمتكار دانشمندان باشد.» در اين مثال، جملة «‌ هيچ فاسقي را احترام نكن»‌ عام است و جملة « مگر اينكه » مخصص است و منطوق اين مخصص، مفهوم موافقي دارد و آن اينكه « دانشمندان را به طريق اولي احترام كن»‌اين مفهوم موافق در بعضي موارد با جملة عام تعارض دارد و آن در موردي است كه دانشمندي فاسق باشد، در اين صورت به كدام يك بايد عمل كرد؟ دانشمندان اصولي مي‌گويند: مفهوم موافق عام را تخصيص مي‌زند و معناي كلام اين‌چنين مي‌شود: « هيچ فاسقي را احترام نكن مگر اينكه خدمتكار دانشمندان باشد يا خودش دانشمند باشد.»‌ (3)

مثال حقوقي: ماده (1235) قانون مدني به عنوان يك عام مقرر مي‌دارد: «‌ مواظبت شخص مولّي عليه و نمايندگي قانوني او در كلية ‌امور مربوط به اموال و حقوق مالي او با قيم است. »


ادامه مطلب

محمد مصدق (قاضي دادگاه نظامي تهران و مدرس دانشگاه)

مفهوم وصف
منظور اين است كه هرگاه حكم، براي موضوعي كه داراي وصفي است ثابت باشد، آيا مي‌توان گفت كه در صورت فقدان وصف، آن حكم نيز از بين مي‌رود يا نه؟ مثلاً اگر گفته شود: معاونت آموزش قوه قضاييه به كارآموزان قضائي شهرستان ، خوابگاه مي‌دهد، آيا مي‌توان گفت كه مفهوم آن اين است كه به كارآموزان قضايي تهران ،‌خوابگاه تعلق نمي‌گيرد؟

ماده (756) قانون مدني مي‌گويد:‌ « حقوق خصوصي كه از جرم توليد مي‌شود ممكن است مورد صلح واقع شود.» اين ماده اگر مفهوم داشته باشد معنايش چنين مي‌شود كه حقوق عمومي ناشي از جرم را نمي‌توان مورد صلح قرار داد.(1)

ماده (1314) همان قانون مي‌گويد: « شهادت اطفالي را كه به سن پانزده سال تمام نرسيده‌اند فقط ممكن است
ادامه مطلب

كاربرد علم اصول فقه در حقوق

محمد مصدق (مدرس دانشگاه و قاضي دادگاه نظامي تهران)



سي‌ و دوم: منطوق و مفهوم

منطوق: عبارت است از معنايي كه مستقيماً از كلام فهميده مي‌شود و موضوع آن در جمله ذكر شده است.

مفهوم: مفهوم گاهي به معناي عرفي و روزمره است، يعني مدلول، كه مورد بحث ما نيست؛ آنچه كه مورد بحث است، عبارت است از معنايي كه در كلام بيان نشده، ولي با توجه به ساختمان تركيبي آن فهميده مي‌شود و موضوع آن نيز در جمله ذكر نشده است.

مثلاً وقتي گفته مي‌شود: « اگر دانشجو نمره لازم را نياورد مشروط خواهد شد.» اين منطوق است و مفهومش اين است كه اگر نصاب لازم را بياورد مشروط نخواهد شد.


ادامه مطلب